Raport w sprawie wsi. Szkic o Macieju Szumowskim

Raport w sprawie wsi. Szkic o Macieju Szumowskim

„Dwa razy schodził Włodek z Górnej Bańskiej. I dwa razy wracał z niczym. Za każdym razem miał iść na swoje, a wracał po ojcowiznę. W Bańskiej spłacili Władka za dwóch, a jednak nie stanął pewnie na swoim. Ojciec z matką chcieli mu wybrać lepszy chleb. Nie przyjął. Wierzył tylko w to, co w zasięgu własnych rąk. Dla niego była to sprawa godności. Dla innych – tępego uporu.” Takim literackim opisem rozpoczyna się telewizyjny reportaż o założycielu pierwszego nowoczesnego tartaku w Ochotnicy, góralskiej gminie niedaleko Nowego Targu. Z widokiem na Tatry i drewniane chaty kryte gontem, przy dynamicznym akompaniamencie muzyki przypominającej kompozycje Szymanowskiego snuta będzie historia o krnąbrnym Władku Zalińskim z Bańskiej, który postanowił zawalczyć o swój los. Uwierzył w sprawne ręce – i zwątpił w sprawiedliwość – doda głos narratora z offu, a Włodzimierz stanie się reprezentantem pewnego pokoleniowego trudu, który przez wieki wpisany był w codzienne doświadczenie chłopów starających się związać koniec z końcem.

Dość szybko okazuje się zatem, że zrealizowany dla telewizji publicznej na początku lat 70. reportaż o budowie nowoczesnego tartaku w jednej z górskich wsi ma niewiele wspólnego z propagandową relacją o unowocześnieniu, działając raczej jako frapująca przypowieść o człowieku (sąsiedzie, synu, mężczyźnie, obywatelu) pokrzywdzonym przez los i Państwo. Od szczegółu do ogółu: o ludziach poprzez inwestycję i ruch maszyn; o modernizacji przez kryzys jej najmniejszej jednostki w niesprzyjających warunkach PRL-u. W końcu: dramat Ludu wpisany w ciąg niepowodzeń wiejskiego everymana, tego zawsze obecnego, epizodycznego bohatera na marginesie wielkich historii. Jego ścieżka jest równie nieprzewidywalna co sam materiał filmowy, pozornie skromny, a tak naprawdę wyrażający klasową świadomość twórców, celowo kierujących kamerę na nośne znaczeniowo detale: fizyczne (cierpliwe zbliżenia na gestykulację spotykanych postaci), emocjonalne (drżący głos starszej kobiety w gręplarni, gdy opowiada o biedzie, której na co dzień doświadcza) i społeczne (zaangażowanie sąsiadów w ogrodzie, wyrażających poparcie dla działań Władka). Drwa lecą, a miarowy stukot maszyn potęguje refleksję o postępie; twardą, fizyczną, wpisaną w ziemię i krew fantazję o lepszym życiu.

Reportaż został zrobiony z – zaskakującym jak na materiał telewizyjny z tamtych lat – artystycznym zacięciem. Nie brak w nim ujęć prezentujących wieś z lotu ptaka, świadomego, rytmicznego montażu oraz muzyki o funkcji znacznie wykraczającej poza stricte ilustracyjną. Jestem przekonana, że taki dokument na którymś etapie twórczości mogliby zrealizować bracia Dardenne lub Ken Loach – choć może skojarzenie z Filipem Moszem z Amatora Kieślowskiego byłoby tu trafniejsze, bo silniej osadzone w historycznym i społecznym kontekście. Chodzi bowiem nie tyle o formalne wyczucie i nos do budowania dramaturgii, co wiarygodność względem własnego sumienia i życiorysu bohaterów; o interwencjonizm, brak propagandowych pominięć i – tak przecież powszechnej w tamtych latach – presji autocenzury.

Założenie Szumowskiego pozostawało proste: udać się za miasto i pokazać świat polskiej prowincji własnymi oczami.

Odkryciem może okazać się zatem identyfikacja autora omawianego materiału, czyli Macieja Szumowskiego – zmarłego w 2004 roku dziennikarza, redaktora naczelnego „Gazety Krakowskiej” w latach 1980-1981, politycznego opozycjonisty, twórcy reportaży i ponad 100 filmów dokumentalnych. A prywatnie – ojca Małgorzaty Szumowskiej i męża Doroty Terakowskiej, dziś być może bardziej rozpoznawanego z powodu rodzinnych kontekstów niż z własnej filmografii. Cykl „Polska zza siódmej miedzy”, zrealizowany przez niego w latach 1969-1971, składa się z kilkunastu dokumentalnych reportaży przygotowanych dla telewizji publicznej. Śmiałe, odczuwalnie antysystemowe materiały, jak ten o Ochotnicy, przyniosły mu ogólnopolską rozpoznawalność i nagrodę im. Bolesława Prusa za wybitną pracę dziennikarską.

Założenie Szumowskiego pozostawało proste: udać się za miasto (urodził się w Warszawie, mieszkał w Krakowie) i pokazać świat polskiej prowincji własnymi oczami. Miejscowości były niepozorne – sama muszę położenie części z nich sprawdzić na Google Maps, bo nie jestem pewna, gdzie dokładnie się znajdują, mimo że również pochodzę z Małopolski. Lokalizacja to zresztą tylko pretekst do opowiedzenia historii o zamieszkujących ją ludziach – a przytoczone historie równie dobrze mogłyby rozegrać się we wsiach śląskich, mazowieckich bądź mazurskich. Jedzie tam, zazwyczaj wyłącznie w towarzystwie operatora, i konsekwentnie drąży, z sukcesem szukając konfliktów zrodzonych z poczucia niesprawiedliwości, nierówności i niedoboru. Moment historyczny okazał się dla takich działań sprzyjający – chwilowe rozluźnienie polityczne po objęciu władzy przez Edwarda Gierka na przełomie dekad pozwoliło artystom na więcej swobody artystycznej. Trochę tak, jak sugerował Lew Tołstoj w powieści „Śmierć Iwana Iljicza” (1886) – „jeśli opiszesz swoją wieś, to opiszesz cały świat”. Rosyjski pisarz chyba miał pod tym względem rację – albo przynajmniej Szumowski głęboko i intuicyjnie rozumiał stojącą za jego słowami ideę. Jednak obraz Polski, który wyłania się z tych materiałów, nijak ma się do oficjalnego wizerunku z propagandowych broszur wieszczących sukcesy ekonomiczne i gospodarcze.


Forma filmów jest zazwyczaj skromna, ograniczona wymogami niskobudżetowej produkcji telewizyjnej. Szumowski zawsze szuka elementu zaburzającego wygładzoną laurkę; luk w obrazie sielskiej codzienności wsi, oddolnej frustracji, nawet gniewu. W reportażu o Pyzówce i Ludźmierzu punktem wyjścia staje się „barak zamiast szkoły”, czyli problemy z infrastrukturą i edukacją, a także wykluczenie komunikacyjne czy problem z ochroną zdrowia wśród lokalnej ludności. W dokumencie o Sułoszowej – brak wody i spór z państwową firmą, która zwleka z budową wodociągu. W materiale o Łącku Szumowski pochyla się nad figurą Józefa Dudy – niezależnego radnego i działacza społecznego, który przygotowuje się do kolejnych wyborów. Z kolei w dokumencie o Lanckoronie za opowieścią o modernizacji wsi stoi fasadowość folkloru – te piękne, zabytkowe chaty, które, jak stwierdza jeden z bohaterów, „są chlubą konserwatora, ale nieszczęściem dla mieszkańców”. – „Ludzie chcą żyć po ludzku, czyli zgodnie z tym, do czego przyzwyczaja cywilizacja - większe okna, jasne pomieszczenia” – stwierdza mężczyzna, wskazując, że szopy, którymi zachwycają się turyści, to tak naprawdę nienadające się do mieszkania rudery. Materiał o Lanckoronie to opowieść o wsi, która chce przestać być skansenem i w końcu zyskać godność; i choć jesteśmy w roku 1970, wyraźnie wybrzmiewa powierzchowność socjalistycznego folkloryzmu i chłopomanii („A turyści obejrzo i uciekajo. Pieniądz zostawią spółdzielni, ale nom nie. Do chłopa nic nie przyjdzie” – stwierdzi w którymś momencie gorzko inny mieszkaniec Lanckorony).

Szumowski potrafił po pierwsze wyłuskiwać ludzi z tłumu, a po drugie – zachować ogromną cierpliwość jako słuchacz i obserwator.

Na łamach pisma „Res Publica Nowa” Mirosław Chojecki zaznaczał, że Szumowski potrafił po pierwsze wyłuskiwać ludzi z tłumu, a po drugie – zachować ogromną cierpliwość jako słuchacz i obserwator. Reporter podkreślał wagę dobrego montażu, jego zdaniem istotniejszego niż „światło i inne bzdury”. To przywiązanie do sposobu zestawiania kadrów wyraźnie wybrzmiewa, gdy po latach powraca się do jego archiwów. Swobodne wypowiedzi na temat przywar i bolączek lokalnej ludności zostają zestawione z okrągłymi zdaniami politycznych oficjeli, które służą mu za narzędzie ekspozycji zakłamania systemu. Szumowski lubi przyglądać się życiu społecznemu od strony napięć, dyskusji i zgromadzeń; jest blisko skrajnych emocji, od płaczu, przez frustrację, po gniew. 

Jak pisała Beata Kosińska-Krippner, stosowane przez Szumowskiego strategie narracyjne wykorzystywały, przynajmniej w niektórych momentach, zabiegi znane z docusoapu, czyli telenoweli dokumentalnej. Wśród wyróżnionych cech gatunku badaczka wskazywała na personalizację (istotną rolę jednostki dla pokazywanych wydarzeń i rozwoju wypadków), dramatyzację i emocjonalizację (jeszcze bardziej sugestywną i angażującą) intymizację (filmowanie prywatnych aspektów codzienności bohaterów, które może mogą zdradzać jakieś informacje o nich) oraz stereotypizację (poprzez wybiórczość prezentowanych cech i wymiarów osobowości postaci) (Kosińska-Krippner, 2011: 276). W wyniku tych strategii możliwe było przekroczenie granic prywatności bohaterów – co dziś jest nagminnie wykorzystywane w telewizji, ale w tamtych latach wciąż nie było popularnym zabiegiem. Ukazywanie ludzi w chwilach silnych emocji (wściekłość, rozgoryczenie, żal) dawało efekt bezpośredniego, „gorącego” zapisu aktualnych problemów. Takich scen u Szumowskiego, kładącego nacisk na autentyczność, nie brakuje – jak w reportażu o wsi Zielonki, rejestrującym krzywdę Zofii Pietrzyk, tułającej się od sąsiada do sąsiada po tym, gdy córka i zięć uniemożliwili jej powrót do własnego domu.

*

Zastanawia mnie, jak bardzo zapomniane są to dziś materiały (także wśród środowisk filmoznawczych), mimo że nazwisko ich autora wydaje się znajome. W cyklu „Polska zza siódmej miedzy” trzydziestokilkuletni Szumowski stworzył nie tyle celuloidowe artefakty dokumentujące pewien ważny moment epoki (chociaż również, bo w końcu który moment w historii nie jest istotny?), a deklaracje balansujące na granicy politycznego manifestu, które swoją bezkompromisowością zadziwiają nawet dziś – a przynajmniej zadziwiły mnie. Materiały obrastające w realne konsekwencje: zarówno dla reportera, którego swoboda działań twórczych została niemal natychmiast ograniczona przez władze, jak i jego bohaterów nękanych za udział w projekcie.

Szumowski to zresztą fascynująca postać, także poza samą aktywnością na polu dokumentalno-filmowym.

Szumowski to zresztą fascynująca postać, także poza samą aktywnością na polu dokumentalno-filmowym. W poświęconym mu reportażu, skupionym na okresie jego aktywności w redakcji „Gazety Krakowskiej”, jawi się jako osobowość wyrazista, zaangażowana i twarda w poglądach. Jako naczelny pisma zachęcał członków zespołu do pracy z terenu, zawsze stawiając na prawdę i wiarygodność. W czasach komunistycznej propagandy angażował się po stronie opozycji – uczestniczył w pracach Centrum Obywatelskich Inicjatyw Ustawodawczych Solidarności, a w 1989 roku został szefem kampanii wyborczej „Solidarności" w Krakowie. Kiedy w stanie wojennym otrzymał zakaz publikacji, przyjął pracę stróża nocnego, ale wciąż aktywnie współpracował z mediami drugiego obiegu. Co ciekawe, po transformacji wycofał się z życia publicznego. W swojej firmie produkcyjnej realizował projekty skupiające się na przemianach społecznych II RP: jak cykl o reformie gospodarczej „Polski poślizg kontrolowany” (za który otrzymał nagrodę Pryzmat) oraz „Oddam życie za pracę” (zbiór opowieści o osobach negatywnie doświadczonych przez transformację). Po jego śmierci w 2004 roku, niemal równo trzy tygodnie po odejściu ukochanej żony (motyw, do którego powraca Małgorzata Szumowska w filmie „33 sceny z życia”) ogłoszono ogólnopolski konkurs im. Macieja Szumowskiego dla najlepszego reportażysty.

Nie chcę sprowadzać jego postaci do rodzinnych koneksji, ale na pewno nie bez znaczenia pozostaje fakt, że to właśnie tak oddany kwestii społecznej Szumowski był ojcem reżyserki Małgorzaty podbijającej dziś krajowe i międzynarodowe festiwale filmowe. W wywiadzie przeprowadzonym dla Onetu przy okazji premiery filmu „Kobieta z..." (2023) reżyserka opowiadała, skąd wzięła pomysł na fabułę, wskazując na rolę wyniesionego z domu wychowania. – „Ja pochodzę z dziennikarskiej rodziny [...], ojciec był znanym dziennikarzem, zajmował się reportażem i palącymi problemami. Zawsze powtarzał mi: „wybieraj tematy, które rezonują w społeczeństwie, wybieraj tematy ostre” – tłumaczyła. O ojcu nakręciła dokument „Mój tata Maciej” (2005), przyznając, że w trakcie przygotowań miała szansę poznać go lepiej poprzez kontakt z domową wideoteką, składającą się z 200 kaset VHS. I choć w Łódzkiej Szkole Filmowej jej mentorem pozostawał naczelny nadrealista polskiego kina, Wojciech Jerzy Has, który otwarcie krytykował publicystyczne ciągoty w sztuce, to odwaga – i potrzeba – podejmowania tematów aktualnych i społecznie istotnych pozostaje wspólnym mianownikiem twórczości obu pokoleń Szumowskich.

Filmy to też opowieści o osobach, które je nakręciły.

Oglądanie starych reportaży o miastach jest opowieścią o dzisiejszych miastach. Oglądanie starych reportaży o wsiach jest opowieścią o dzisiejszych wsiach. Albo wsi rozumianej jako pewien fantazmat, marzenie o wiejskości, która nigdy nie jest tak sielska, spójna i jednorodna jak w zmediatyzowanym micie. W końcu – filmy to też opowieści o osobach, które je nakręciły. Dokumenty Szumowskiego, odnalezione przeze mnie niejako przypadkiem, stanowią dziś nieoceniony – i chyba też trochę zapomniany – ślad tamtego czasu, jego krajobrazów, ścieżek i świadomości. Dziś, na fali reinterpretacji szeroko pojętej ludowej historii to motyw, który rezonuje szczególnie mocno. Ale potraktowanie tych ciekawskich i pełnych niezgody filmów wyłącznie jako przykładu pewnego kulturowego zwrotu byłoby zabiegiem krzywdzącym. – „Jak mnie nie będzie już w ogóle na świecie, czy jak już nie będę dziennikarzem, to mam jedną satysfakcję – że zrobiłem kilka filmów dla Ciebie, dla Małgosi, dla Kasi, w których pomijam wszystkie wielkie słowa, patetyczne rozmowy o polityce i o kraju, i zostaje prościutki sens. Że zostają tylko filmy, w których zarejestrowałem to, co ja mniej więcej myślę; to jak ja Polskę widziałem. Myślę, że jak człowiek dużo wątpi we wszystko, w te największe słowa, to wtedy mu zostaje ta najprostsza rzecz, to znaczy dziennikarskie posłanie, żeby zrobić przynajmniej coś takiego, aby została fotografia filmowa tych czasów, tego nerwowego szarpania się. Czy Was to cieszy, że zostawiłem takie filmy?” – pyta rodzinę podczas przechadzki po krakowskich Plantach w archiwalnym reportażu Literatura i prasa – Godzina z Maciejem Szumowskim. Warto wracać do Szumowskiego, nie tylko jako pamiątki tamtego upolitycznionego „szarpania się”; także po prostu, po ludzku (i kinofilsku), z potrzeby wysłuchania tych najsłabszych, niezmiennie uciszanych przez historię; bez zwątpienia, a z nadzieją, i może nawet wiarą?

Joanna Najbor – krytyczka filmowa i badaczka mediów, wykładowczyni na kierunku Dziennikarstwo i komunikacja społeczna na Uniwersytecie SWPS w Warszawie. Doktorantka w Szkole Doktorskiej Nauk Społecznych na Uniwersytecie Jagiellońskim, gdzie ukończyła filmoznawstwo, dziennikarstwo i komunikację społeczną oraz romanistykę. Jej zainteresowania naukowe obejmują reprezentację wsi i wiejskości w mediach, promocję polskiego kina za granicą oraz analizę komunikacji wizualnej w kulturze współczesnej. Autorka artykułów naukowych, tekstów krytycznych i recenzji filmowych, publikowanych w takich mediach jak „Vogue Polska”, „Filmweb”, „Ekrany”, „KINO”, „Dwutygodnik”. Nagradzana w konkursach eseistycznych i krytycznofilmowych, laureatka Grand Prix w Konkursie im. Krzysztofa Mętraka (2023).

Bibliografia

Kosińska-Krippner, B. (2013) „Między fikcją a faktami. «Docusoap» po polsku, czyli telenowela dokumentalna”, Kwartalnik Filmowy, (Special Issue), s. 169–188. doi: 10.36744/kf.1900.