Z kamerą wśród mistrzów

Z kamerą wśród mistrzów

„Kinematograf nie ukazuje, być może, historii w jej pełnym kształcie, to jednak, co ukazuje, jest niewątpliwe i stanowi absolutną prawdę.” Bolesław Matuszewski

Każdy z nas ma zapewne praprzyczynę zakochania się w kinematografii. Dla jednych będą nią różne emocje jakie wywołuje kontakt z filmem, dla innych zachwycające pejzaże i światy, do których przenosi nas ta najpiękniejsza ze sztuk. Moją była tajemnica. Iluzjonistyczna sztuczka montażu i kryjący się za nią sekret. Odwieczna zagadka: „Jak to jest zrobione?”. To podstawowe pytanie napędzające po dziś dzień moją badawczą ciekawość; prowadzącą do przeczesywania archiwów, odkrywania postarzałych zapisków prasowych, strzępków wywiadów, recenzji i relacji z festiwali. A także zbiorów telewizyjnych – niekiedy burzących oddzielającą nas od twórców czwartą ścianę. Zacząłem tę podróż od cytatu z pioniera badań nad filmem jako źródłem historycznym, Bolesława Matuszewskiego nieprzypadkowo. Choć od napisania przywoływanej przeze mnie pracy „Nowe źródło historii” minęło już przeszło 127 lat, a pewne zawarte w nim tezy, gdy na skutek sztucznej inteligencji coraz bardziej musimy wątpić w każdy napotykany w sieci obraz, okazują się dla współczesnego odbiorcy naiwne, jego wiara w kino jako prawdę zdaje się poruszać góry. Na potrzeby niniejszego tekstu załóżmy więc, że jego wiara jest wiarą i naszą – będzie nam ona potrzebna w trakcie podglądania klasycznych już reżyserów przy ich pracy, gdyż to właśnie reportaże z planów filmowych będą obiektem zainteresowań niniejszego tekstu. Spośród zbiorów po rekonstrukcji cyfrowej wyselekcjonowałem trzy różne w formie i treści opowieści o procesie twórczym – staną się one, mam nadzieję, nie tylko dowodem czy anegdotą, ale i inspiracją dla dalszych poszukiwań. Między samotnością a wspólnotą przemieszcza się w „Kazimierzu Kutzu” tytułowy bohater. Realizatorzy nagrania – Wojciech Sarnowicz wraz z Tomaszem Tarasinem odwiedzili reżysera na planie „Perły w koronie” (1971), opowiadającej o górniczym strajku. Można powiedzieć, że mamy w tym przypadku do czynienia de facto z dwoma tryptykami – pierwszą odsłoną dokumentalnego tryptyku Sarnowicza o Kutzu (kolejny projekt zrealizuje przy okazji „Śmierci jak kromka chleba”, w 2018 natomiast nakręci filmowy wywiad z reżyserem „I blisko i daleko”), oraz kręconą wtenczas drugą odsłonę Trylogii Śląskiej („Perła w koronie” powstała na fali sukcesu „Soli ziemi czarnej”, cykl zwieńczyły „Paciorki jednego różańca”). Trylogii będącej niewątpliwym arcydziełem polskiej kinematografii – tym ciekawej więc zajrzeć za jej kulisy.

Wspomniana przeze mnie samotność Kutza zaznaczona jest już na początku materiału.

Wspomniana przeze mnie samotność Kutza zaznaczona jest już na początku materiału. Oto reżyser pokonuje drogę przez opuszczone pole, przygotowując się zapewne do kolejnej transzy zdjęć – w samym kadrze zwiastowana jest diagnoza, tak często podejmowana w dokumentach o tworzeniu filmu, o tym jak bardzo osamotniona potrafi być rola reżysera na planie. Osoby posiadającej wizję konkretnej sceny i próbującej ten plastyczny obraz wyobraźni przełożyć na język komunikatu przekazywanego ekipie filmowej. Jednocześnie ta samotność kontrastowana jest ze wspólnotą planu filmowego - należy bowiem pamiętać (a także mieć to z tyłu głowy oglądając przywoływane w tekście dokumenty), że film jako dzieło jest efektem pracy grupowej, a nie indywidualnej. Każda z osób tworzących, konstytuuje finalny obraz, wbrew wizji przypisującej efekt końcowy li tylko reżyserowi. Rzeczywistość planową konstytuują także zmienne – jak choćby frustrujący Kutza na planie szczegół, detal, którego nie udało się nagrać. 

Wgląd w pracę Kutza reżysera zapewniają nam sekwencje ukazujące jego współpracę z aktorami, zwłaszcza w trakcie realizowania scen strajkowych. Czy to gdy szkicuje Marianowi Opani w jaki sposób ma on wygłosić łamiący serce monolog o dramatycznej sytuacji, w której znaleźli się protestujący, czy gdy dyryguje napięciem głosu Franciszka Pieczki, wcielającego się w rolę Alojza przewodzącego górnikom. Możliwość wglądu w te pojedyncze interakcjerzecz jasna nie da nam w pełni odpowiedzi na temat dynamiki planu – pozwoli jednak zrozumieć podłoże konwencji gry aktorskiej w filmie, wgląd w komunikację na linii reżyser-obsada. 

„Kazimierz Kutz” jest nie tylko odpowiedzią na pytanie „Jak?” ale także na pytanie „Po co?”. Udziela jej sam reżyser, w trakcie rozmowy o „Perle…”. Słowa: „Ja ich popieram, może dlatego, że jestem z nich”, tłumaczące czemu podejmuje temat Śląska, górników, rodowód idei na film – zresztą w kontekście całej twórczości Kutza możemy tę wypowiedź traktować jako koncepcję założycielską wielu jego późniejszych dzieł; zarówno „Paciorków…” jak i „Śmierci jak kromka chleba”. Kluczem do interpretacji jednej z najważniejszych filmografii w historii polskiego kina. 

Oto bowiem Andrzej Wajda zasiada w pokoju z podglądem montażowym i analizuje sytuacje w jakich złapali go realizatorzy dokumentu.

Kluczem do interpretacji pracy Andrzeja Wajdy od czasu niedawnej premiery stały się jego „Notesy”, zbiór zapisków prowadzonych przez lata. To w nich odkrywamy pełnię perspektywy reżysera na otaczającą go rzeczywistość, na wybory castingowe, decyzje stojące za arcydziełami (ale i – bądźmy uczciwi – niekiedy artystycznymi wpadkami). Idealnym uzupełnieniem ich lektury (albo zachętą do sięgnięcia po to niezwykłe dzieło) może okazać się „Na planie u Wajdy”, krótka realizacja z planu zapomnianego już serialu „Z biegiem lat, z biegiem dni” (1980). 

Tematem realizacji – w przeciwieństwie do „Kazimierza Kutza” nie będą jednak przyczyny powstawania projektu (dopowiadając – jednym z ważniejszych powodów serialowej realizacji był wcześniejszy spektakl wystawiony przez Wajdę na deskach krakowskiego teatru), a sam model pracy reżyserskiej, komentowany na bieżąco przez samego autora. Oto bowiem Andrzej Wajda zasiada w pokoju z podglądem montażowym i analizuje sytuacje w jakich złapali go realizatorzy dokumentu; jego poruszanie się na planie, dawane aktorom uwagi, czy moment gdy na dłużej przymknęły mu się oczy. Współcześnie ten model realizacji nazwalibyśmy masterclassem – konfrontację mistrza z warsztatem jego pracy, odkrywanym fragment po fragmencie. 

Jest to poniekąd realizacja jubileuszowa; wszak Wajda, co sam zainteresowany zauważa, obchodził wówczas 25-lecie pracy w filmie (licząc od czasu premiery „Pokolenia” [1955]). Film nie ma jednak w sobie nic z tradycyjnej celebracji; nie jest listem miłosnym do twórczości autora „Popiołu i diamentu” ani krytyczną lekturą jego twórczości – a być może polemika byłaby miejscami wskazana. Jego twórcy wcielają się w dziennikarską rolę moderatorów wykładu, dając Wajdzie bodźce, kierunkując jego narrację. Udaje im się przy tym wydobyć kilka ciekawostek (chociażby wielki szacunek twórcy do Jerzego Bińczyckiego, wcielającego się w serialu w rolę Felicjana Dulskiego), ale i piękną do zgłębienia fachu reżyserskiego myśl – o świadomości odnoszenia każdej sceny do sekwencji jeszcze niepowstałych; faktu, że reżyser cały czas musi mieć z tyłu głowy sceny jeszcze nienakręcone, odnosić się do nich nawet gdy nie istnieją. I to właśnie ten fragment może stać się naszą archiwalną perłą – potwierdzeniem badawczych intuicji na temat materii reżyserskiej pracy.

Dokumenty z planu mogą się jawić w niniejszym tekście jako świadectwa metody artystycznej, realiów pracy, motywacji artystów. Stają się także świadectwami historycznymi.

Dokumenty z planu mogą się jawić w niniejszym tekście jako świadectwa metody artystycznej, realiów pracy, motywacji artystów. Stają się także świadectwami historycznymi – jak w przypadku „Ludzi z żelaza” w realizacji Adama Kinaszewskiego, związanego później z „Solidarnością” podziemną. Punktem wyjścia nagrania jest plan „Człowieka z żelaza”, kontynuacji jednego z najgłośniejszych filmów lat 70-tych, „Człowieka z marmuru”. Oglądamy migawki z pracy, poznajemy owianą wręcz mistyczną atmosferą anegdotę stojąca za pomysłem na kontynuację historii granej przez Krystynę Jandę Agnieszki; gdy strajkujący Mirosław Waga zapytał Andrzeja Wajdę odwiedzającego protestujących w Stoczni Gdańskiej o to czemu nie zrobi filmu „Człowiek z żelaza”. Samo poznanie człowieka stojącego za początkiem tej historii byłoby wystarczające dla ukonstytuowania znaczenia „Ludzi z żelaza” dla historyków polskiej kinematografii. Kinaszewski idzie jednak krok dalej – w pewnym momencie przenosząc naszą uwagę z filmowej scenerii, na bohaterów Sierpnia ’80.

Oglądamy więc wypowiedzi Lecha Wałęsy (a także kulisy jego pobytu na planie nagrodzonego Złotą Palmą dzieła), Anny Walentynowicz i Bogdana Borusewicza. Wsłuchujemy się w ich narracje, ich historie, poznajemy ich życiorysy. Z tradycyjnego „making ofu” (oznaczającego dokument z filmowego zaplecza) całość przemienia nam się w przykład „historii mówionej”, zapis relacji świadków. W tym kontekście seans „Ludzi z żelaza” idealnie uzupełnia się nie tyle z „Człowiekiem z żelaza” (choć i tam wybrzmiewa duch epoki) co z „Robotnikami ’80”, klasycznym już dokumentem opowiadającym i pokazującym realia Sierpnia ’80 w Gdańsku. W obu przypadkach na pierwszy plan wychodzi społeczna odpowiedzialność kina – chęć zarejestrowania zdarzenia na taśmie, by nikt nie mógł zaprzeczyć, że miało ono miejsce. 

Pozwolę sobie zakończyć tę dokumentalną podróż pewną refleksją. Seans tryptyku proponowanych dokumentów uświadomił mi ponownie jak wielkie znaczenie ma sam fakt rejestracji zdarzeń – to co może w momencie nagrywania wydawać się mało ciekawe (spacerowanie po planie, dialog z aktorem, krótki wywiad), po czasie może okazać się kluczowym dowodem w procesie poznawczym i badawczym. Niezbywalnym źródłem wiedzy – korzystajmy więc ze zbiorów nie tylko ze względu na artystyczne walory, ale i dla zdobycia kontekstów; to dzięki nim łatwiej jest zdobyć klucz do zrozumienia magii kina i trapiących nas zagadek. 

Maciej Kędziora – krytyk filmowy i doktorant w Szkole Doktorskiej Uniwersytetu Śląskiego, związany ze Szkołą Filmową im. Krzysztofa Kieślowskiego UŚ. Jest także krytykiem filmowym specjalizującym się w historii (jak i współczesnych realiach) polskiego kina; stale współpracuje z „Ekranami” i Programem Drugim Polskiego Radia, publikuje w miesięczniku „Kino” i na Filmwebie. Jako selekcjoner programowy współpracował z Animatorem i Warszawskim Festiwalem Filmowym.