Zderzenia w małej przestrzeni - mieszkaniowe udręki Polaków pokazane w filmie

„Otwarte kanapki na kolację i kłótnie w przedpokoju” - tak specyfikę polskich filmów od lat sześćdziesiątych do osiemdziesiątych podsumował pokrótce pewien kinoman z Anglii, skądinąd wielki miłośnik Polski i jej kultury. Spojrzenie z zewnątrz, nawet zmiękczone sympatią i znajomością tutejszych realiów, pozostaje zawsze w jakimś oddaleniu i pozwala czasem zauważyć coś, co umyka oku człowieka oswojonego z tymi widokami aż do przezroczystości. W oczach widza z zagranicy polskie kino na różne sposoby opowiadało o, by pożyczyć sobie termin z niegdyś poczytnej książki Edwarda T. Halla, niepokojach proksemicznych [1]. Rozmaite niepożądane kolizje, wchodzenie sobie na głowy i nieustanne przeciskanie się w małej przestrzeni (choć przeciętne angielskie domy nie słyną przecież z obszerności) wpływałyby zatem na ogólny stan ducha wyrażany przez bohaterów.
Uwaga rzucona półżartem skrywa w sobie całkiem dużo słuszności. Historia polskiego filmu jest przecież także historią fabuł z niedoborem miejsca do życia w tle. Gdyby było inaczej, musielibyśmy uznać je za zupełnie pozbawione więzi z rzeczywistością. Ale już jeden z pierwszych polskich filmów powojennych, „Skarb” Leonarda Buczkowskiego (1948), rozgrywał się w surowych realiach zniszczonej Warszawy, gdzie każdy nadający się do zamieszkania lokal był na wagę złota. Rozmaitość charakterów ludzkich dzielących z konieczności wspólny kwaterunek w ocalałej kamienicy jest w filmie jednym ze źródeł komizmu. „Budowaniu nowego domu”, jak w znanej piosence Chóru Czejanda, poświęcony był pierwszy polski film kolorowy, komedia „Przygoda na Mariensztacie”, gdzie główną bohaterkę szybko wciąga zaraźliwy entuzjazm do odbudowy stolicy. Irena, którą w ostatniej komedii doby socrealizmu do domu stara się zaciągnąć z powrotem sceptyczny wobec zatrudnienia kobiet mąż, mieszka na warszawskim osiedlu WSM Koło projektu Heleny i Szymona Syrkusów. To przestronne lokum z pokaźną osobną kuchnią, okrągłym stołem jadalnym i bez sublokatorów - w końcu pan Majewski to majster. I tu jednak życie toczy się na widoku, choć nie z przymusu, a przez zwyczaj; przez mieszkanie nieustannie przewijają się sąsiedzi, swobodnie zaglądając sobie na przykład do charakterystycznych białych kredensów.
Najwdzięczniejszym tematem dla badacza mieszkaniowej scenografii w filmach doby PRL są lata po odwilży 1956 roku, zwłaszcza widziane od pogodnej, komediowej strony albo zapełnione przez stylowo zobojętniałych entuzjastów jazzu. Dekada ta cieszy się swoją własną mitologią, zbudowaną za sprawą wystaw i publikacji przypominającej godny dorobek projektantów tamtych czasów. Zupełnie jak w tytule przełomowej wystawy w warszawskim Muzeum Narodowym, „Chcemy być nowocześni” (2011), życie w jasnej, dobrze zaprojektowanej przestrzeni w otoczeniu schludnych mebli należało do sfery „chcenia”, do marzeń i ambicji, lecz niekoniecznie do rzeczywistości. Nowocześni chcieli być Polacy, ale na nowoczesność stawiała też władza, licząc, że ludzie zadowolą się małą stabilizacją, małymi mieszkaniami z meblościankami w środku i nie będą narzekać. Ale to, że o ponadczasowych projektach polskiego wzornictwa zdarza się myśleć jako o typowym wyposażeniu domu przeciętnego Polaka, to raczej zasługa kina, które zastąpiło w pamięci obraz faktyczny. W odniesieniu do lat PRL to zresztą zjawisko wcale nierzadkie, tak stało się bowiem z niektórymi filmami Stanisława Barei. Są w końcu ludzie gotowi przysięgać, że widzieli w barach mlecznych przykręcone do stołów talerze, jak w Apisie z „Misia”, lecz to filmowa licentia poetica - mimo tego, że zwłaszcza im bliżej schyłku epoki, rzeczywistość zaczynała mocno wkraczać w groteskową gęstość.
Gdy w Kabarecie Starszych Panów Wiesław Michnikowski śpiewał „Już kąpiesz się nie dla mnie w tęsknocie pian”, a w „Lekarstwie na miłość” w takiejż pianie nurkowała Kalina Jędrusik, spora część widzów musiała korzystać ze wspólnej łazienki dla całego budynku, łaźni publicznej albo myć się w miednicy.
Wracając jednak do tak pożądanej bezpretensjonalnej nowoczesności lat poodwilżowych - gdy w Kabarecie Starszych Panów Wiesław Michnikowski śpiewał „Już kąpiesz się nie dla mnie w tęsknocie pian”, a w „Lekarstwie na miłość” w takiejż pianie nurkowała Kalina Jędrusik, spora część widzów musiała korzystać ze wspólnej łazienki dla całego budynku, łaźni publicznej albo myć się w miednicy. Tyle malowniczy, co przygnębiający „Ósmy dzień tygodnia” (1958) pokazuje ten kontrast w onirycznej scenie, gdy para bohaterów zostaje przypadkowo zamknięta w domu towarowym, trafiają na wystawę marzeń, umeblowaną słynnymi projektami Romana Modzelewskiego i Marii Chomentowskiej (wszystkimi skarbami, które po latach zaprezentowano w Muzeum Narodowym). Niemal musicalowa kolorowa sekwencja podkreśla, jak bardzo to sen, nie jawa dla młodych, skazanych na tymczasowość, tłoczenie się z innymi w sypiących się budynkach i mogących tylko pomarzyć o rzadkim luksusie prywatności. Nawet w komediowym musicalu „Małżeństwo z rozsądku” Stanisława Barei nowoczesna baśń pryska. Po wykonaniu popisowego numeru tanecznego do piosenki o kupowaniu na raty na tle meblościanki Kowalskich, duet Elżbieta Czyżewska-Daniel Olbrychski pyta o możliwość zakupu mebli. Okazuje się, że to jedynie ekspozycja, a do kupienia jest staromodny komplecik w stylu drobnomieszczańskim, włącznie z makatką z jeleniem nad łóżko. Skądinąd wiadomo z badań Instytutu Wzornictwa Przemysłowego czy zapisków etnologów zainteresowanych współczesnością, że taki styl długo cieszył się wzięciem. „Sublokator Janusza Majewskiego może bawić, jeżeli zapomnimy, że wszyscy jesteśmy sublokatorami” [2], pisał Waldemar Chołodowski, nawiązując do komedii z 1966 roku. Jej bohater, naukowiec, otrzymuje przydział na pokój do życia i pracy w urokliwej i tajemniczej willi, co oczywiście rychło przynosi kłopoty z zupełnie innego porządku.
„Żyjemy w komisie” - tak stan scenografii w kinie lat sześćdziesiątych podsumowywała Maria Keller na łamach magazynu „Kino” [3]. Jej zdaniem odreagowując przyciężki i sztuczny dydaktyzm socrealizmu, filmowcy za bardzo odlecieli od rzeczywistości, skupiając się na „dolce vita alla polacca”. Na to słodkie życie bohaterów ekranowych - głównie przedstawicieli wolnych zawodów, czyli wyższych sfer na miarę epoki - składały się zwyczaje i rekwizyty z kategorii luksusowych jak na rok 1966: „ekskluzywne barki, samochody, magnetofony, a nawet elektryczne maszynki do golenia”. Maria Keller ocenia tak krytycznie bardzo wówczas popularne dramaty młodzieżowe: „Pingwina” Jerzego Stefana Stawińskiego czy „Beatę” Anny Sokołowskiej. Oczywiście był to luksus bardzo niewysokiego pułapu w porównaniu z zachodem. Przejawem znawstwa i gustu była wówczas umiejętność klecenia malowniczych rupieciarni z tego, co było dostępne - czegoś z Cepelii, czegoś z Desy, drobiazgu z importu. W takiej scenerii z widokiem na Wrocław rozchodzą się, schodzą, nie domykają zamrażarki oraz kłócą w przedpokoju grani przez Barbarę Brylską i Jana Nowickiego bohaterowie „Anatomii miłości” Romana Załuskiego, uchodzącej za jeden z najbardziej światowo prezentujących się polskich filmów.
Filmy z późnych lat 60. i wczesnych 70. ujawniają także pewną osobliwość, dzisiaj rzadko widywaną i trudno powiedzieć, na ile powszechną - kuchnię oddzielaną od pokoju ścianą lub segmentem z wewnętrznym okienkiem podawczym.
Filmy z późnych lat 60. i wczesnych 70. ujawniają także pewną osobliwość, dzisiaj rzadko widywaną i trudno powiedzieć, na ile powszechną - kuchnię oddzielaną od pokoju ścianą lub segmentem z wewnętrznym okienkiem podawczym. Takie rozwiązanie można zobaczyć na żywo w słynnym tarnowskim domu Książków. Można podpatrzeć je także w produkcjach zagranicznych - jest charakterystycznym elementem wystroju wnętrza w słynnej zjadliwej satyrze na aspiracyjne mody w Anglii lat 70., „Abigail’s party” Mike’a Leigh. W „Polowaniu na muchy” Andrzeja Wajdy widzimy takie okienko w mieszkaniu, w którym cztery pokolenia oraz telewizor przekrzykują się nieustannie w przyprawiającej o ból głowy atmosferze, lecz mimo to starają się z uporem godnym lepszej sprawy kultywować maniery i manewrują stołem, by zasiąść do eleganckiego posiłku. Ale regał - okienko podawcze, ozdobione dzbanuszkami z Cepelii, zobaczymy także w mieszkaniu w „Bilansie kwartalnym” Krzysztofa Zanussiego. Emocjonalne rozterki bohaterki granej przez Maję Komorowską rozgrywają się częściowo w scenerii mieszkania na szarym blokowisku. Nowego, lecz nawiedzanego przez nieodzowną towarzyszkę - ciasnotę. Gdy realizowano film, obowiązywał jeszcze gomułkowski normatyw mieszkaniowy: na trzy osoby, czyli w tym przypadku rodziców z dzieckiem, przypadało M-3 o powierzchni 33-38 m2. Wystarczy jednak, że pojawi się gość, w tym przypadku matka bohaterki, a rozpoczynają się manewry: kogo położyć w czyim łóżku? Gdyby „Bilans kwartalny” powstał rok później, rodzina filmowej Marty mogłaby liczyć na 10 m2 przestrzeni więcej. W sam raz na gościnną wersalkę.
Normatyw to anonimowy bohater tła w co najmniej kilku produkcjach. Mieszkania w „Człowieku z M-3” Leona Jeannota - zarówno to, w którym tytułowy bohater mieszka z mamą, jak i domy jego wystrzałowo ubierających się wybranek - wyglądają chwilami raczej parysko niż warszawsko: rajskie tapety, kolekcje sztuki na ścianach, wystawka eleganckiej porcelany. Ale motor fabuły pozostaje polski. Główny bohater grany przez Bogumiła Kobielę musi ekspresowo znaleźć kandydatkę na żonę, by otrzymać przydział na mieszkanie „dla rodzin”. Słoneczny i optymistyczny „Człowiek z M-3” kończy się happy endem; podobną historię, lecz na smutno, opowiedział Wojciech Wiszniewski w miniaturze „Historia pewnej miłości”, „półkowniku” z 1974 roku. Jej bohater, prostolinijny młody robotnik, otrzymuje od rady zakładowej przydział na „rozwojowe” mieszkanie, które ma otrzymać pod warunkiem zawarcia związku małżeńskiego. Propozycję składa ledwie co poznanej dziewczynie, która skwapliwie korzysta z szansy od losu, by opuścić biedną łódzką czynszówkę. Niebawem okazuje się, że parę różni wszystko, małżeństwo okazuje się fiaskiem. Na perspektywę Wiszniewskiego wpłynęło najpewniej doświadczenie tworzenia filmów dokumentalnych i niewykluczone, że za historią Edka mógł stać realny pierwowzór. Skazane na niepowodzenie związki zawierane dla upragnionego metrażu, wrogość i obcość pod jednym dachem bywały wówczas chętnie podejmowanym tematem reportaży. Jednocześnie czujne oko dokumentalisty pozwala podejrzeć w filmie wiarygodnie odtworzony gust popularny lat siedemdziesiątych, makatki, pamiątki, figurki i rozmaite wyroby, którymi zapełnia mieszkanie świeżo upieczona żona, oraz nieporadność nieprzywykłych do wygód lokatorów w radzeniu sobie z onieśmielającymi darami rady zakładowej: kuchenką gazową czy wanną.
„Wnętrza filmowe czekają jako materiał do badań nad zdolnościami adaptacyjnymi rodzaju ludzkiego”, pisał Waldemar Chołodowski .
„Światowe” wnętrza w polskim filmie zapowiadały epokę „Czterdziestolatka”. W odtworzonym w studio mieszkaniu przy Pańskiej, utrzymanym w tonacji bieli i ciepłych drewnianych brązów, meblościanka Kowalskich sąsiaduje z meblami giętymi, w tym bardzo popularnym wówczas fotelem bujanym w stylu retro, a bieżniki z Cepelii z kompozycjami z kwiatów suszonych. Po awansie Stefana na stanowisko dyrektorskie sceneria zmienia się osobliwie: wizyta architekta wnętrz kończy się utworzeniem „łuków Karwowskiego”, zwieńczonych sztukaterią, oraz umieszczeniem na ścianie portretu domniemanego przodka z Desy. W tle trwa budowa wielkich inwestycji „drugiej Polski”, więc serial ma w zamyśle ocieplać wizerunek ekipy Edwarda Gierka - ale przy okazji rejestruje niemal na żywo moment, w którym coś zmienia się w społeczeństwie. Pojawia się myśl, że stabilizacja to za mało, przydałby się jeszcze prestiż.
„Wnętrza filmowe czekają jako materiał do badań nad zdolnościami adaptacyjnymi rodzaju ludzkiego”, pisał Waldemar Chołodowski [4]. „Jak mówić o patologii, jeżeli w jednym pokoju są cztery wielofunkcyjne kąciki z meblami konstruowanymi na zasadzie wieloczynnościowego kombajnu: stół jest biurkiem, deską do prasowania, półką biblioteczną, stolikiem pod telewizor, łóżko fotelem, kanapą, w skrzyni na bieliznę mieści się spiżarka? Co się dzieje ze społeczeństwem mieszkającym w wagonach sypialnych?”, zastanawiał się, choć nie przewidywał szybkich ekranowych diagnoz społeczeństwa gromadnie wprowadzającego się do bloków.
„Natręctwa, wariactwa, tragedie, jakimi żyje kilkusetmieszkaniowy blok, nie nadają się na film (…) Nic o agresji, jaką wywołuje życie bogate w gwiżdżące rury, hałasujące ściany, sufity, nieszczelne okna, stłoczenie na miarę wywołującą przerażenie Engelsa w XIX-wiecznym Manchesterze”, ubolewał [5]. Tekst powstał tuż przed stanem wojennym. Kilka lat później to właśnie bezosobowa typowość miejskich mrówkowców stanie się scenografią dla indywidualnych dramatów w „Dekalogu”, cyklu, który być może najlepiej ujmuje zrezygnowaną melancholię tej przestrzeni. Kipiącą wewnątrz niej niemożność i odrazę pokazuje zaś Marek Koterski w swoich kolejnych studiach polskiej mizantropii i nieszczęścia. Zanim w „Dniu Świra” Adam Miauczyński złoży raport ze stanu oblężenia przez kosiarki, sąsiadów z psami i muzykę Chopina, przedstawi „Życie wewnętrzne”. To być może najbardziej nieprzyjemne psychologicznie zetknięcie ze stanem ducha lat osiemdziesiątych. Wstręt, jaki Adam żywi do świata, bliźnich i siebie, rozrasta się jak ekspansywny grzyb w dogodnych warunkach - spartańskich, chłodno oświetlonych mieszkań i obskurnych korytarzy z sinymi lamperiami. To tam pozostaje tylko niechętnie zwiesić głowę nad talerzem otwartych kanapek.
Monika Talarczyk w swojej historii komedii czasów PRL pisze, że to właśnie ten gatunek wyspecjalizował się w opowieściach o kłopotach mieszkaniowych w powojennej Polsce.
Monika Talarczyk w swojej historii komedii czasów PRL pisze, że to właśnie ten gatunek wyspecjalizował się w opowieściach o kłopotach mieszkaniowych w powojennej Polsce [6]. Tak pozostanie aż do końca PRL. Jakby na wielki finał, w „Zmiennikach” Stanisława Barei młodzi bohaterowie, by zdobyć mieszkanie, muszą dokonać - stosownie do wskazówki na skali absurdu - legalnego włamania do lokalu. Po 1989 roku dokonał się w popularnej wyobraźni wielki krok w stronę prywatności, tak mocno reglamentowanej w poprzedniej epoce, również na ekranie. Elementem codzienności stały się domofony, ogrodzenia, strzeżone furtki wokół domu-osobistej twierdzy. Przekonanie to przeniosło się na ekran, gdzie mieszkanie w domu stało się czymś oczywistym. Najmocniej da się zauważyć to w serialach, które częściowo przejęły rolę poradników dobrego życia. W domu staromodnie ciepłym mieszkają Lubiczowie z „Klanu”, Boscy z „rodzinki.pl" zasiadają na wielkiej kanapie w stylu amerykańskim, Złotopolscy zaś żyją w dworku. Problemy dekad poprzednich, z życiem „na kupie” i niedostatkami infrastruktury, relegowano do budownictwa wielorodzinnego w świecie Kiepskich.
Olga Drenda – pisarka, antropolożka kultury, znana z analizy popkultury i codziennych praktyk społecznych w Polsce przełomu XX i XXI wieku. Autorka m.in. „Duchologia polska: Rzeczy i ludzie w latach transformacji” oraz „Wyroby: Pomysłowość wokół nas”, w której bada materialne aspekty życia codziennego w okresie transformacji ustrojowej. Prowadzi stronę Duchologia archiwizującą polską codzienność, przekłada także literaturę z dziedziny sztuki i nauk społecznych na angielski oraz polski. Jej publikacje były docenione m.in. Nagrodą Literacką Gdynia, a ona sama wykłada m.in. w muzealnych instytucjach i współprowadzi programy radiowe.
Przypisy:
[1] Edward T. Hall, „Ukryty wymiar”, Warszawa 1978. Proksemika to nauka o wpływie przestrzeni na życie i zachowanie człowieka, o relacjach ludzi z przestrzenią.
[2] W. Chołodowski, „Kraina niedojrzałości”, Warszawa 1983.
[3] M. Keller, „Żyjemy w komisie”, „Kino” nr 10/1966, s. 8-11.
[4] W. Chołodowski, „Kraina niedojrzałości”, Warszawa 1983, s. 126.
[5] Tamże.
[6] M. Talarczyk, ”PRL się śmieje! Polska komedia filmowa lat 1945–1989”, Warszawa 2007.




