Czy w PRL-u istniała ekologia?

Czy w PRL istniała ekologia?

To pytanie brzmi prowokacyjnie, ale spróbujmy odpowiedzieć na nie bazując na kolekcji multimedialnej „Ekologia i środowisko” w serwisie cyfrowa.tvp.pl [1]. Wystarczy spojrzeć na tytuły niektórych znajdujących się tu reportaży i dokumentów: „Czerwone złoto” (o wydobyciu miedzi), „Druga strona siarki” (o złożach tego pierwiastka w Tarnobrzegu), „Woda znaczy życie” (o dostępności wody w Polsce) oraz „Żałobny dzwon dla lasów” (o zielonych terenach Gór Izerskich). Inwencja językowa i poetyckie podejście do surowców przechodzą w nich w niepokój – w poważny namysł nad kosztami modernizacji i skutkami ubocznymi postępu technologicznego. Być może pytania, jakie stawiano sobie przed półwieczem, brzmią aktualne i dziś – nawet jeśli towarzyszący im kontekst diametralnie się zmienił. Zrealizowane przeważnie w latach 70. i 80., materiały te dają nam wgląd w to, jak o przyrodzie, przemyśle i ochronie zasobów mówiono w późnym PRL-u – jak zachwyt osiągnięciami dekady Gierka ustępował marazmowi czasów stanu wojennego i charakterystycznemu dla lat 80. wzrostowi świadomości ekologicznej. Uderzające jest to, że nawet wśród rutynowych felietonów telewizyjnych można odnaleźć momenty refleksji i wizualnego piękna.

Od problemu do rozwiązania: Polityka nowoczesności

Czym są te zapiski kamerą? Trochę interwencyjnymi artykułami prasowymi, ale rozpisanymi na gadające głowy i zdjęcia plenerowe. Taki charakter ma przewrotnie zatytułowany reportaż „Ryby mają głos” o Okręgowej Spółdzielni Mleczarskiej w Łasku. Jej władze podjęły decyzję, by spuścić nadmiar serwatki do rzeki Grabi, co spowodowało masowe śnięcie ryb. Realizatorzy identyfikują problem, przepytują pracowników spółdzielni i okolicznych mieszkańców, wskazują na konsekwencje takich działań dla kondycji polskich wód. To dokument-soczewka, biorący wąski wycinek rzeczywistości i sugerujący, że zagrożenie można dosyć łatwo wyeliminować.

W tej grupie szczególnym urokiem błyszczy „Jantarowy biznes”: jedna z tych archiwalnych perełek, która ukazuje PRL jako krainę niegroźnych absurdów. Nawet jeśli samo zjawisko potajemnego pozyskiwania bursztynu miało konkretne negatywne konsekwencje dla socjalistycznej gospodarki, to w pamięci pozostaje przede wszystkim fantastyczna sekwencja przedstawiająca symulację całego procederu oraz milicyjne złote frazy: od „nielegalnych wydobywaczy” po „mafię bursztynową”. Co o takich gagatkach musiał myśleć porządny lud pracujący?

Wiele telewizyjnych reportaży z kolekcji smakuje dziś jak rozpisane na dopełniające się głosy dywagacje o plusach i minusach uprzemysłowienia. W „Powietrzu w probówce”, na przykład, dowiadujemy się, że pod kątem jakości powietrza bada się województwa katowickie, krakowskie, wrocławskie, poznańskie i warszawskie. Nie ma tu rzecz jasna przypadku: były to tereny o największym stopniu urbanizacji, a dziś wciąż znajdują się na nich największe polskie miasta. Wypowiadający się w filmie specjaliści nie mają wątpliwości, że splot ekologii, dobrobytu i uprzemysłowienia może być trudny do rozplątania, ale odpowiedzią na bolączki nowoczesności jest po prostu… więcej nowoczesności, a konkretnie doskonalsze sposoby filtrowania powietrza. One także, swoją drogą, mogą przyczyniać się do wzrostu gospodarczego. Jak mówi lektor: „W produkcji urządzeń oczyszczających podaż nie nadąża za popytem”. Jeśli postawimy na szali przyrodę i postęp, w PRL-u wskazówka będzie się zazwyczaj przechylać na korzyść postępu.

Zupełnie na marginesie: „Powietrze w probówce” warto odnotować z jeszcze jednego powodu. Nieoczekiwanie jako ekspert od legislacji i ochrony środowiska występuje w nim dr Roman Hrabar – członek Głównej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, który zyskał sławę jako ekspert badający temat dzieci wykradzionych przez nazistów i poddanych przymusowej germanizacji. Tysiące z nich Hrabar sprowadził z powrotem do Polski.

W tych reportażach pojawia się coś, co możemy roboczo nazwać „polityką nowoczesności”: sposób patrzenia na zmieniający się krajobraz oraz uprzemysłowienie, który traktuje zanieczyszczenia i ochronę przyrody jako kwestie do racjonalnej analizy. Dzisiaj widzimy chyba wyraźniej, że wiele z tych konfliktów nie ma łatwego rozwiązania, a dbałość o naturę przegra z potrzebami rosnącej populacji. Telewizyjne perły archiwów oferują nam jednak podróż w czasie. Potrafimy wyłowić z nich wątki niepokojące – na przykład mocny nacisk na przemysł i budowanie elektrociepłowni bez troski o ekosystemem – ale jednocześnie widać, że kraj walczył wówczas o minimum dobrobytu: ogrzewanie, ciepłą wodę w kranie, podstawowe technologiczne udogodnienia. Materiały sprzed dekad to prehistoria polskiej drogi do wygodnego życia – tak jak wygodę definiowali mieszkańcy Zachodu, do którego już wówczas przecież aspirowaliśmy.

W stronę impresji: Reportaże autorskie.

Przekonanie, że planeta Ziemia wymaga ochrony za wszelką cenę, a stawką jest przyszłość nasza i naszych dzieci, był chyba w PRL-u problemem cokolwiek teoretycznym, a już na pewno obchodzącym jedynie wąską grupę Polaków. Realizatorzy i dziennikarze Telewizji Polskiej widzieli szansę w równoważeniu złych wpływów działaniami prośrodowiskowymi. Na zasadzie: jeśli na każdą zanieczyszczoną rzekę i zatruwającą powietrze elektrociepłownię będzie przypadać jedno uzdrowisko lub rezerwat przyrody to zachowamy zdrowy balans.

Nie wszystkie reportaże zgromadzone w kolekcji mają zresztą interwencyjny charakter – „śledztwo w sprawie” to tylko jeden, choć najbardziej wyraźny model opowiadania. Równie cenne były spojrzenia z dystansu, odbijające się od faktografii w kierunku bardziej uniwersalnych prób opowiadania o rzeczywistości. W tym obszarze telewizyjne archiwalia znajdują się blisko filmu popularnonaukowego, o którym autor monografii na ten temat, Maciej Łukowski, pisał, że „to w naszej kinematografii jak stara dobra droga istniejąca obok nowoczesnej autostrady, i choć pozornie cały ruch odbywa się tą nowszą i szerszą (film fabularny), to czasami, a ostatnio nawet często, warto zboczyć na ten dobry stary trakt, aby zobaczyć tam coś ciekawego” [2]. Rozwijając tę metaforę można dodać, że filmy zgromadzone w kolekcji „Ekologia i środowisko” to dróżka boczna tej starej drogi – nisza w niszy. Znaczna cześć książki Łukowskiego poświęcona jest dziełom zrealizowanym w Wytwórni Filmów Oświatowych. Dla niektórych może być zaskoczeniem, że WFO nie miała wówczas monopolu na ten typ kina. Materiałom zrealizowanym w Telewizji Polskiej czasem blisko do dokumentu przyrodniczego, kiedy indziej – do dokumentalnych portretów. W obu przypadkach niepozorne archiwalia wpisują się w długą tradycję opowiadania o ludziach i przyrodzie, której są oni częścią.

Szczególnie polecam seans „Kamienia północy” – wspaniałej impresji pokazującej poławianie bursztynu (tym razem legalne!). Zrealizowany przez dziennikarkę i reżyserkę Barbarę Dobraczyńską, ze zdjęciami Jerzego Augustyńskiego, film ma kapitalne, kojarzące się z brzmieniem syntezatorów opracowanie dźwiękowe Zbigniewa Kasprowicza. Złociste słońce zachodzące nad Bałtykiem, ekspresyjne zbliżenia na miodowy kruszec, zachwyt nad organicznym charakterem bursztynu, zwięźle i spektakularnie pokazany sposób obróbki jantaru: wszystko to pozbawione jest komentarza zza kadru i objaśnień. Pozostaje czyste wizualno-dźwiękowe doświadczenie, tym intensywniejsze, że emanujące staroświeckim urokiem (ani nadmorskie plaże, ani gadżety z bursztynu nie mają już takiego wyglądu). Stawiający na kolaż ujęć i budowanie atmosfery „Kamień północy” zbliża się do dokumentalnych arcydzieł francuskiego pioniera Jeana Painlevé, którego także fascynowały kształt i bogactwo podwodnych światów.

Wycieczkę po archiwach warto zakończyć na wyciszonym portrecie człowieka, który wybrał życie blisko przyrody. „Samotnik z ptasiego raju” Ewy Kozik to miniatura o Zefirynie Pągowskim, strażniku rezerwatu nad jeziorem Druzno. Outsider, który żyje rytmem innym niż większość, wrażliwy człowiek, który świadomie trzyma się na uboczu – rozkochany w ptakach Pągowski mógłby być bohaterem jednego z dokumentów Krzysztofa Kieślowskiego. Choć blisko współpracuje on z uniwersyteckimi ornitologami, ciągnie go też do fotografii. W tym kontekście wymienia w jednej ze scen swego mistrza, czyli Włodzimierza Puchalskiego: jednego z najważniejszych polskich twórców filmów i zdjęć poświęconych przyrodzie. Koło się zamyka. Również „Samotnik z ptasiego raju” to w końcu piękny przykład polskiego kina wyczulonego na krajobraz i wrażliwego na wartości inne niż rozwój przemysłu. Pągowski dogadałby się chyba z tymi, którzy uciekają dziś od bodźców w leśną głuszę. Czy w PRL-u istniała więc ekologia? Trudno powiedzieć, zdania są podzielone. Jedno jest pewne: kierowanie kamery na naturę bywało socjalistyczne w treści, ale też niekiedy osobiste w formie.

Sebastian Smoliński – filmoznawca, krytyk filmowy i amerykanista. Absolwent kulturoznawstwa i amerykanistyki w Kolegium Międzydziedzinowych Indywidualnych Studiów Humanistycznych i Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim, gdzie kontynuuje także studia doktoranckie. Publikował eseje i recenzje filmowe m.in. w „Kinie”, „Ekranach”, „Tygodniku Powszechnym”, „Dwutygodniku” i „Więzi”. Współtwórca Timeless Film Festival Warsaw. Współautor publikacji z zakresu historii kina, laureat Konkursu im. Krzysztofa Mętraka, założyciel firmy Past Perfect zajmującej się dystrybucją klasyki kina.

Przypisy

[1] Warto też sięgnąć po dodatek do „Tygodnika Powszechnego” z 2011 roku zatytułowany Ekologia w PRL. Michał Olszewski pisze w nim: „Czy PRL przejmował się ochroną środowiska? Owszem, tak. Tyle że – jak udowadnia najnowszy dodatek do „Tygodnika” – na papierze. W kraju, gdzie priorytetem była ilość wyprodukowanej stali, nie mogło być inaczej: wszystko, co przeszkadzało w drodze do uprzemysłowienia, musiało zejść na plan drugi. Zanieczyszczenia były tematem cenzurowanym, który do końca lat 70. oficjalnie nie istniał, a i później przebijał się z dużymi oporami.”
[2] Maciej Łukowski, „Polski film popularnonaukowy”, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1986, str. 5.